Zamanın Süperpozisyonu Teorimizin Felsefi Kökenleri ve Doğanın Nedenselliği Üzerine

Bilindiği gibi klasik mekanik determinizmin en temel yönü; evrendeki devasa çeşitliliğin, tamamen ve eksiksiz bir şekilde bir kaç temel şeyin hareketlerinin davranışlarını belirleyen mutlak ve değişmez yasalar aracılığıyla açıklanabileceği ve bu davranışların saf niceliksel yasalara indirgenebileceği görüşüdür. Bu görüşün temelinde Laplace’ın, herhangi bir zamandaki cisimlerin konumları ve hızları bilindiğinde, evrendeki tüm hareket değişimlerinin hesaplanabileceği düşüncesi yatar. Böylece evren artık devasa bir makineden farklı değildir.

Nitekim ilerleyen dönemlerde elektromanyetik alanın keşfi ve gazların kinetik teorisinin geliştirilmesi ile beraber, daha çok istatistiksel temelli açıklamalar önem kazanmıştır. Ancak yine de bu, mekanik düşünceyi tam anlamıyla sarsmaya yetmedi. Mekanik belirlenimci felsefeyi ilk kez derinden etkileyen gelişme, ışığın dalga teorisinin geliştirilmesidir. Çünkü bu, alan teorilerinin ortaya çıkmasına ve kuantum mekaniğinin filizlenmesine katkı sağlamıştır. Bununla beraber ışığın aslında bir dalga hareketi olduğu yönünde teoriler geliştiriliyordu. Bunların dayandığı en önemli öncül, J. C. Maxwell’in alan teorisidir. Bu teorinin en önemli sonucu; elektrik ve manyetik alanların genliğinin, “tıpkı bir su birikintisinin yüzeyinde dalga varken, su yüksekliğinin dalgalanması” gibi dalgalandığı şekliyle; “dalgaların” mümkün olmasını gerektirmesiydi. Maxwell’den sonra onu haklılandıran, ışığın elektromanyetik alandaki dalgalardan oluştuğuna dair, çok sayıda deney yapılmıştır.

Alan teorisinin devreye girmesi doğa felsefesi açısından da yeni düşünceler ortaya çıkarmıştır. Öyle ki bu, alan kavramının; uzay bildiğimiz anlamda hiçbir cisim içermediğinde bile, sürekli değişen alanların mekanı olabileceği anlamına gelir. Hatta daha da ileri gidilip elektron ve proton gibi temel parçacıkların dahi, alanların bu özel hareketlerinden oluşabileceği öne sürüldü. Nitekim bu gelişmelere gazların kinetik teorisi de eklemlenmişti. Bu teorilerin detaylarına konuyu bağlamından koparmamak için girmeyeceğiz; ancak sonuç olarak bir molekülün hareketi devasa sayıda hızla dalgalanan faktöre bağlıdır ve uzun vadede her bir molekül uzayın herhangi bir bölgesinde, eşit hacimdeki bir başka bölgede geçirdiği kadar zaman geçirecektir. Bu iki gelişmeyle beraber artık doğanın açıklanmasında mekanik-belirlenimci yasalar değil, istatistiksel yasalar tercih edilmeye başlanmıştır. Çünkü bu açıklama yöntemlerinin mikroskobik seviyelerden kaynaklanan rastlantısal durumları da hesaba katabileceği düşünülüyordu.

Bunun yanında ışığın dalga hareketi değil, bir parçacık olduğuna yönelik Einstein tarafından formüle edilen, E = hv (h; planck sabiti, v; ışığın frekansıdır) bağıntısıyla; ışığın kazandığı enerjinin onun parlaklığına değil, frekansına bağlı olduğuna yönelik denklemler inşa edildi. Yani bu teoride ışık bir dalga değil, enerji paketi şeklinde tasvir edilmiştir. Sonuçta bir dizi deney ışığın bir dalga hareketi formu olduğunu öne sürerken, diğer bir dizi deney de aynı güçle ışığın ayrık parçacıklardan veya kuantlardan oluştuğunu iddia etmektedir.

Dalga-parçacık ikililiği sonraki gelişmelerde madde üzerine de genişlemiştir. Ancak bu gelişmelerin ayrıntılarına ana konumuza geçmek için burada fazla girmeyeceğiz. Özetle diyebiliriz ki, bu gelişmeler dahi Laplace’ın şeytanını ortadan kaldırmaya yetmemektedir. Çünkü hala yukarda değinilen klasik mekanik felsefenin temel varsayımı yanlışlanmamıştır. Çünkü, rastgele birisi hala ortaya çıkan gelişmelerin açıklamasının daha derinlerde yatan henüz keşfedilmemiş temel yasalarla mümkün olduğunu öne sürebilir. Peki ya başka birisi de, temel/ilksel yasaların aslında varolmadığını ortaya atarsa?

İşte artık kuantum fiziğinin en tartışmalı ve en genel yasası olan; Heisenberg’in “belirsizlik ilkesi” ve nesnel ölçümün imkansızlığına dayanan en önemli açmazları burada devreye girecektir. Bunlar, kuantum fiziğinin en kabul edilen varsayımı olan Kopenhag yorumunun dayandığı temel ilkelerdir.

Şimdi bir elemanter taneciğin gözlemlenme sürecini ele alalım. Örneğin bir elektronu ölçmek istediğinizde, ona en az bir ışık kuantumu göndermek zorunludur. Bu bir etkileşim olduğundan, bunun elektronun hareketinde minimum bir sapmaya neden olması kaçınılmazdır. Bu ışık kuantumunun enerjisi Einstein bağlantısından; E = h.v olacaktır. O halde bu etkiyi azaltmak için düşük frekanslı bir ışık paketi kullanılabilir. Ancak bu durumda da, ışığın dalga hareketi olma özelliğiyle karşılaşılır. Işığın dalga teorisine göre net ölçüm yapılabilmesi, taneciğe gönderilen ışığın dalga boyunun küçük olmasına bağlıdır. Yani dalga boyu ne kadar küçükse görüntü o kadar keskin olur. Ancak dalga boyu ise ışığın frekansıyla ters orantılıdır. Dolayısıyla; frekans düşükse dalga boyu büyük olacak ve ölçümdeki görüntü o kadar zayıf olacaktır ki, elektronun tam olarak nerede olduğunu artık bilemeyeceğiz.

Werner Heisenberg

Burdan çıkan sonuç şudur: ışığın parçacık karakteri nedeniyle momentumda kontrol edilemez bir sapma (ΔP), Işığın dalga karakteri nedeniyle ise parçacığın konumunda bir belirsizlik yani sapma (Δx) oluşmaktadır. Sonuç olarak tüm bunlar, Heisenberg’in “ΔP . Δx ≈ h” şeklindeki bağıntısı ile sembolleştirilir. Buradaki “h” Planck sabitidir ve evrenin çözünürlük limitini temsil eder. Eğer klasik fizik geçerli olsaydı “h = 0” olacaktı; işte bunun pozitif bir değer olması, atom altı dünyada hep bir bulanıklık olduğunu ima eder. Bundan çıkan bir diğer sonuç şudur; doğada bilgi bedava değildir, yani bir maliyeti vardır. Doğadan bir konuda bilgi çalarsanız (konum), bedelini başka bir bilgiyi kaybederek (momentum) ödersiniz. Aslında bu durum, doğanın nedenselliğinin açıklanmasında önemli ve heyecan verici yönleri ortaya çıkarmaktadır. Ancak pozitivist bir ontolojinin zincirlerine mahkum olmayanlar için. Bu mahkumlardan biri de elbette ki, klasik belirlenimci-mekanistlerdir. Belirsizlik ilkesi onları artık, başlangıç koşullarını tanımlayabilecekleri parametrelerden mahrum bırakmaktadır.

Mahkumlardan diğerlerinin durumu ise daha vahimdir (bilim tarihi açısından). Onlar, belirsizlik ilkesini açıklanması gereken mevcut boyutsal alandaki bir fenomen olarak varsaymak yerine; bunun “nesnelerin durumunu tanımlama yeteneğimiz” üzerinde mutlak ve nihai bir sınırlamayı temsil ettiğini varsayarlar. Bu teori onlara göre, öznel bir bilgi eksikliğini değil; ontolojik/objektif bir belirsizliği varsayar. Yani doğa kendi yapısı nedeniyle rastgeledir ve belirsizdir. Yani artık, kuantum fiziği ile doğa bilimlerinin sonuna gelinmiştir. Artık evrensel mutlak yasaya ulaşılmıştır. Bilimin mağlubiyeti ilan edilmiştir. Belirsizlik sonuç değildir artık, mutlak bir aksiyomdur. Bu tıpkı zafer sarhoşu edasıyla kapitalizmin tarihin sonu olduğu yönündeki Emperyalistlerin attığı naralar gibidir. Buradaki Kopenhagçıların görüşleri size bir şeyi hatırlattı mı? Tüm bunlar nasıl da Newton fiziğiyle artık her şeyin açıklanabileceğini ve artık en genel yasalara ulaşıldığına yönelik, mekanik determinizmin en uç görüşlerine benzemiyor mu? Oysa Kopenhagçılar bu düşünceleri mutlak bir şekilde reddederken. Onları mutlak determinizm gibi “metafiziksel” varsayımlar yapmakla suçlarlarken. Oysa kendi yaptıkları da bir tür metafizik değil mi? Üstelik yaptıkları metafizik; doğanın determinist olduğu gibi, in-determinist olduğu da hiçbir şekilde deneysel yöntemle kanıtlanamayacağıyla açık bir şekilde ortadayken.

Oysa belirsizlik ilkesiyle ortaya çıkan durum açıktır. Doğada ölçülen ve ölçen ayrımı yalnızca metodolojiktir, ontolojik bir temeli yoktur. Yani ölçen sistemle ölçülen obje, aynı sistem içerisindedir. Yani bunlar birbirlerinden ayrı iki alt sistem değildir. Ölçüm sonuçlarının herhangi bir yasaya dayanmadan rastgele ortaya çıktığı savı, ölçen cihazın zaten sistemin bir iç parçası olması nedeniyle bunların açıklanması başka türden değişimlere bağlandığı için; ek matematiksel yük getirmesi sebebiyle tamamen keyfidir. Yani konformist felsefi bir varsayımdır. Oysa, “Bir neden yoktur” demek ile “Bir neden vardır ama henüz bulamadık” demek; deneysel olarak doğrulanamadığı sürece eşit derecede metafizikseldir. Ancak 1930'lardan itibaren fizik dünyası, Kopenhag yorumunu “pozitivist” (sadece gözlemlenene odaklanan) bir maske altında sunduğu için, bunun dışındaki kuantum mekaniği yorumları hep gereksiz bir fantezi olarak damgalanmıştır. Oysa bizim iddiamız; kuantum fiziğinin deterministik bir yorumunun mümkün ve hatta diğer yoruma göre de daha olası olduğudur. Bunun anlaşılması için yapılması gereken en önemli temizlik, pozitivist ontolojinin zincirlerinden kurtulmaktır. İkinci olarak ise, doğanın non-local (yerel olmayan) bir yapıda olduğununun anlaşılması ile ilgilidir. Burada özdeşlik ilkesinin olasılıksal bir yorumuyla beraber, artık bizim büyük teorimizdeki zamanın ve gerçekliğin virtüel boyutu devreye girmektedir.

Girmektedir çünkü, kavramlarımız ampiristlerin sandığı gibi sadece gündelik deneyimlerimizden ibaret değildir. Bilimsel evrimsel gelişmenin kaynağı çoğunlukla algılarımız değil, matematiksel sezgilerimiz olmuştur. İvmeli hareketi, differansiyel hesabı yalnızca günlük deneyim temelinde; hatta daha alt bir imgesel analizle desteklenmeyen laboratuvar deneyimi temelinde kazanmak pratikte imkansızdır. 19. yüzyılın azılı pozitivistlerinden olan Ernst Mach’ın, gözlemlenemedikleri için atomları varsaymanın gereksiz bir metafizik olduğunu düşünmesi buna en güzel örnektir. Ancak tekil atomların varlığına dair kanıtlar sonunda atom hipotezi ciddiye alınmış; hiç kimse onları fiilen gözlemlememiş olsa bile bunlar, tekil atomların var olabileceğini matematiksel sezgilerle varsayan insanlar tarafından keşfedilmiştir.

Üstelik belirsizlik ilkesiyle ima edinilen durumun, yani gözlemin teoriden bağımsız olamayacağı olgusunun pozitivist bir epistemolojiyi paradoksa soktuğu açık bir şekilde ortadadır. Çünkü Kopenhagçıların felsefi dayanağı olan mantıkçı pozitivistlerin en temel düşüncesi, “zihinden bağımsız bir gerçekliğin ampirik bir temeli olmadığı için anlamsız olduğu” önermesidir. Yani anlam onlara göre, gözleme indirgenmiştir. Oysa kendi dayandıkları belirsizlik ilkesiyle ortaya çıkıyor ki, ampirik temelin kendisi zaten anlamsız/tanımsız bir şeydir. Bu paradoksu ortadan kaldırmak için; Kopenhag yorumcularının pozitivist fenomenolojistleri “ostensive öğrenme” (işaretle öğrenme) gibi komedi tiyatrosuna benzer, tam da postmodern dünyanın algı cümbüşüyle uyumlu, içerik yönünden bomboş olduğunu düşündüğümüz bir kavramı ortaya atmıştır. Ancak biz bu kavramı ele alıp değerlendirme faslını, ana konuyu dağıtmamak için burada ihmal edeceğiz.

Sonuç olarak “algıdan bağımsız bir gerçeklik anlamsızdır” önermesi ampirik olarak kanıtlanamayacağından dolayı, Kopenhagçıların bu varsayımı zaten metafiziksel bir konumdadır. Eğer bilim doğa üzerine anlamlı bir şeyler söyleyemeyecekse, o artık gerçek anlamda bir bilim bile sayılamaz. “Sadece rakamlara bakıyorum, arkasındaki gerçeklik beni ilgilendirmez” demek, felsefi teamüllere yakışmayan bir kaçıştır. Aslında Kopenhagçıların kuantum düzeyine geldiklerinde yapabildikleri tutum, kendilerini kandırmaktan başka bir şey değildir. Aslında onların itiraf edemedikleri duruma göre; zaten kuantum fiziği de metafiziksel bir alandan başka bir şey olmaması gerekir. “Bilimde açıklanamayan boşluklar vardır” dediğiniz anda, o boşlukları metafiziğin gelip doldurması kaçınılmazdır. Aslında kuantum fiziğinin en kabul edilen yaklaşımı olan Kopenhag yorumcuları metafizikten kaçarken, bilimin kapılarını sonuna kadar metafiziğe açmaktadırlar.

Sonuç olarak bir pozitivistseniz “belirsizlik ilkesini” açıklamak için önünüzde iki yol vardır. Ya Einstein ve onun takipçileri gibi doğanın belirsizliğini insanın bilgi eksikliğine bağlayıp, evrenin yerel bir yorumuna imkan veren şekliyle nedenselliği kurtarmak için, bunun altında henüz bilinmeyen “gizli değişkenler” olduğunu varsayacaksınız; ya da günümüz dünyasında daha çok kabul edilen Kopenhag yorumu gibi doğayı in-deterministik olmakla suçlayacaksınız.

Birinci yolun en bilineni Einstein-Podolsky-Rosen paradoksudur. Ancak bu teorem günümüzde geçersiz kabul edildiği için üzerinde fazla durmayacağız. Söyleyeceğimiz tek şey, bu teoremin nedenselliği ve yerelliği (yani ışık hızını aşabilen bir etkinin olamayacağı düşüncesini, oysa kuantum seviyesinde etkiler anlıktır) aynı anda kurtarabilmek için “gizli değişkenler” gibi metafiziksel bir varsayıma dayandığıdır.

Ancak Kochen-Specker teorisine göre kuantum mekaniği eğer doğruysa; “gizli değişkenler” gibi bir varsayımın, değerlerin gerçekten varolması ve ölçümün bağımsızlığı varsayımlarını aynı anda kabul etmesi mantıksal olarak imkansızdır. Ölçümün bağımsızlığı olgusu kuantum fiziğinde savunulamaz durumdadır. Hatta ölçüm aletinin, ölçülen sistemi etkilediği basit bir klasik fizik sisteminde bile gösterilebilir. Örneğin; bir termometre ölçüm aleti olarak kabul edildiğinde, ölçtüğü her şeyle bir ısı alışverişine girecektir. Örneğin, suyun sıcaklığını ölçmek için suya daldırmak veya belirli bir ortama konulmak gibi. Yani, ölçüm aleti hiçbir zaman objenin nesnel gerçekliğini ölçmeyecektir. Buradaki sorun makro dünyada ihmal edilebilecek küçüklükte olan bu etkinin, mikro dünyada ihmal edilemez boyutta olmasıdır. Sonuç olarak ölçüm aletinin aslında sistemin bir parçası olması, fizikteki etki-etkilenim yasasıyla ilgilidir. Yani bu etki metafiziksel olmayıp, tamamen fiziksel bir etkidir.

Bu nedenle realizmi, nedenselliği, ölçümün bağımsızlığını ve yerelliği aynı anda savunabilmek “gizli değişken” varsayımı kabul edildiğinde ya da genel olarak kuantum mekaniği içerisinde mümkün gözükmemektedir. Kaldı ki E-P-R hipotezi, Bell eşitsizliğiyle ampirik olarak da yanlışlanmıştır.

Sonuç olarak pozitivist ontolojinin içerisinde metafiziksel çıkmazlardan ya da Kopenhagçıların “sus ve hesapla” mantığından başka bir şey ortaya çıkmamaktadır. Pozitivist bir felsefenin doğadaki nedenselliği açıklama imkanı yoktur. Çünkü doğadaki nedensellik olgusal yönden kanıtlanabilecek, epistemolojik bir sınıra dayandırılabilecek bir olgu değildir. David Hume’dan beri biliyoruz ki; nedensellik olgusal bir çıktı ise bunu temellendirebilmek için ortaya konan her veri, yine nedenselliği zorunlu olarak ön-varsayan bir gözlemdir. Bu, nedenselliğin gözlemden önce varolduğunu varsaymaktır ki; bu da hangi niteliksel vasayım yapılırsa yapılsın deneysel ve olgusal yönden kanıtlanabilecek bir durum değildir. Bu şekilde bir açıklama zaten hep bir önsel gözlem x’e ihtiyaç duyacaktır. Sonuç olarak nedensellik laboratuvar ortamında ya da post-modern fenomenolojistlerin yaptığı gibi “algının nitelikleriyle” oynayarak kanıtlanabilecek bir durum değildir. Çünkü doğanın nedenselliği analitik bir olgudur.

Buraya kadar yaptığımız açıklamalarımızdaki temel amacımız; kuantum fiziğinin mekaniksel olgularının, pozitivist bir felsefe geleneği içersinden tanımlanmasının/açıklanmasının imkansız olduğunu göstermekti. Şimdiki amacımız ise, doğanın gerçek nedenselliğini ortaya çıkarmaktır.

O halde nedensellik herhangi bir a-posteriori “neden-sonuç” ilişkisine dayanmadığı gibi, zamansal ya da mekansal bir değişim dinamiğine de dayandırılamaz. Nedensellik zaman ve mekan dışı, mantıksal bir formdur. Bu düşüncemizin kuantum teorisinin doğanın “non-local” yapıda olduğu teziyle örtüştüğünü söyleyebiliriz. Doğa operatörel düzeyde, örneğin ışık hızı (c) gibi hiçbir mutlak sınırı tanımamaktadır. Doğanın nedenselliği her türden epistemolojik sınırı dışlamaktadır. İnsanları klasik hastalığı olan “antropomorfizm” tuzağından kurtarmak için, kuantum seviyesindeki anlık etkilerin ontolojik bir bilgi olduğunun belirtilmesi gerekiyor. Kuantum mekaniğinde dalga fonksiyonunun çökmesi (ψ); evrenin bir yerindeki matematiksel/mantıksal durumun, diğer ucuyla anında “senkronize” olmasıdır. Bu senkronizasyon ontolojik bir iletişimdir, dolayısıyla bilgidir de. İnsanların epistemolojik sınırlarının, telefonun ucundaki “alo” tarzı mesajlarının bununla hiçbir ilgisi yoktur. Doğa mesajı zaman ve mekan dışı mantıksal/operatörel formda iletmektedir. Bu ise anlık ve ontolojik bir bilgi iletimidir. İnsanların epistemolojik sınırlarından tamamen bağımsızdır.

Şimdi kuantum fiziğindeki ontolojik olduğu iddia edilen belirsizlik durumlarının açıklanması için, pozitivist ontolojinin zincirlerinden kurtulup yeni bir felsefi ontolojik zeminin inşa edilmesi gerektiği açık bir şekilde ortadadır. İşte burada Yılmaz Öner’in Pro-Determinizmi’nin çığır açıcı varsayımı olan gerçekliğin virtüel boyutu devreye girer. Ve fiziğin kutsal kasesine dokunmaya çalışan, her şeyin teorisi olma umuduyla geliştirmeye çalıştığım “Zamanın Süperpozisyonu” teorim de, gerçekliğin bu iki farklı yüzü olan “aktüel-virtüel” ikililiğinden ilham almaktadır.

Aktüel ve virtüel gerçeklik ikililiğine ilişkin gerek olasılıksal determinizm ile ilgili yazılarımızda, gerekse “Zamanın Süperpozisyonu” teorimizde bir çok açıklama yapmıştık. Bunları burada tekrar etmeyeceğiz. Ancak bunu burada bir analojiyle betimleyeceğiz. Şimdi, varoluşu bir tiyatro sahnesi olarak düşünelim.

Aktüel gerçeklik, bu tiyatro sahnesinin izleyicilere oynanan yönünü temsil eder. Yani pozitivist ontolojinin sürekli tek gerçeklik olarak izlediği alanı. Oysa sahnenin arkasında, sahnenin önünü belirleyen devasa bir çalışma; bir alt yapı, yani fiziksel olarak tanımlanabilir şekilde Hilbert uzayında enerji alternatifi olarak bulunan, matematiksel olarak ifade edilebilen bir potansiyel gerçeklik alanı vardır. İşte bu, aktüel her anı/sahneyi bir enlem şeklinde kesen virtüel enerji alternatifleridir. Ve bu alternatiflerin her birinin faz uzayında virtüel bir zaman aralığı/olasılığı vardır.

Aktüel an prodeterministik yorumda maddenin kendisini gösterdiği farazi bir yönüdür. Yani aktüel an gerçekliğin bir çıktısıdır sadece. Kendisini gösterebildiği yönüdür. Hegelci anlamda söylersek; aktüel an maddenin kendi çelişkilerini dışa vurduğu, yani kendi gerçekliğini taşıyamadığı andır. Aktüel an, varlığın kendi kendisiyle özdeşleşemediği andır. İşte bu aktüel anı kesen zaman enlemi içerisinde, bir sonraki aktüel anı belirleyen olgusal her türlü sınırdan bağımsız matematiksel/mantıksal operatörel ilişkilerle o an içerisinde virtüel bir olasılık ortaya çıkar ki; artık bu bir sonraki aktüel anın kendisidir. Ve bu an da kendi virtüel değerlerine sahiptir. Yani zaman, lineer-sürekli bir çizgide akmamaktadır. Zaman da diğer gerçeklik kategorileri gibi, sürekli karşılıklı bir arıza ilişkisi içerisinde aksamalara uğramaktadır.

Düşünce deneyimizi ilerletelim ve insanların daha iyi kavramasını sağlamak ve sahnenin arkasını anlamak için at yarışlarından bir örnek verelim. Bir tane şampiyon atı düşünelim. Bu atın babası yarış hayatına talihsizliklerle başlamış olsun. Yani yarış hayatının başında belirli problemler yaşadığı için başarısız olsun. Bir gün bu atın bir antrenör ya da jokeyi tarafından yarış stili (potansiyeli) keşfediliyor. O an (virtüel olasılık) gerçekleşiyor ve aktüel oluyor; bu yarış atı büyük bir koşuyu kazanıyor ve daha sonra da çeşitli başarılar kazanmaya başlıyor. Bu sayede bu at aygır oluyor ve günümüzdeki şampiyon at doğuyor. İşte zaman enlemindeki virtüel bir an, tamamen yeni bir gerçeklik alanı yaratmıştır. Oysa bu at belki de hiç keşfedilmeyecekti, onu keşfeden kişi talihsiz bir kaza yaşayacaktı ya da hayatında başka bir sorun. Belki de o anda dikkatini dağıtacak başka bir şey olacaktı. Belki o gün uyanamayacak, idmana bile yetişemeyecekti. Belki o gün kazandığı büyük yarışa hazırlanırken at sakatlanacak, yeteneği keşfedilse de o büyük yarışı hiç kazanamayacaktı. Aynı şey şampiyon atın annesi için de geçerlidir. Belki de o atın doğmasını sağlayacak eşleşme belirli sebeplerden yapılamayacaktı, baştaki talihsiz olan at yine de aygır olsa bile. Bu olasılıkların hepsi, kendi içerisinde sonsuz yeni virtüel potansiyeller barındırır. Her birinin gerçekleşmesi bambaşka bir gerçekliği ve koşulları yaratır. Hiçbir zaman fiilen gerçekleşmeyecek olsa bile her birinin faz uzayında matematiksel olarak bir olasılık değeri vardır. İşte virtüel gerçeklik metafiziksel değil, nicel olarak tanımlanabilen fiziksel bir gerçekliktir. Zaman ne kadar tuhaf bir olgu değil mi?

Yani prodeterministik teoride zaman bir “koordinattır” artık, tıpkı konum gibi. Biz de bu yorumu daha ileriye taşıyarak, zamanın da aslında konum gibi bir süperpozisyon olma durumunda olduğunu ortaya atıyoruz. Artık bizim teorimizde zaman da, konum gibi süperpozisyondadır. Bu zamanın artık bir parametre değil, ontolojik/mantıksal bir operatör olduğu anlamına gelmektedir. Parçacık sadece uzayda farklı yolları denemekle kalmıyor, zaman enlemi içindeki farklı “an alternatiflerini” de deneyerek ilerliyor. Bu, nedensellik (causality) kavramının tamamen yeniden tanımlanmasını sağlar. Bu, bizim teorimizde nedenselliğin bildiğimiz anlamda duvardaki saate göre işleyen olgusal bir koşullanma olmadığını çok özel bir şekilde göstermiş olur.

Bu nedenle Zamanın Süperpozisyonu teorimizi “Feynman’ın Yol İntegrali” ile fiziksel olarak göstermeye çalışmıştım. Feynman’ın Yol İntegralinde yollar birbirini sönümler veya güçlendirir (interference etkisi). Eğer zaman enlemindeki alternatif “anlar” da birbirini etkiliyorsa, bu durum makro dünyada neden zamanı sadece tek bir çizgide algıladığımızı (interference sonucu sadece baskın yolun kalması) muntazam bir şekilde açıklamaktadır. Ayrıca zaman enlemi içerisindeki kütle çekimsel etkilerin, Schrödinger dalga fonksiyonunun makro dünyadaki çöküşü üzerindeki deterministik etkileşimlerini detaylı bir şekilde açıklamıştık. Ancak, teorimizin hala geliştirilme aşamasında olduğunu burada belirtmek istiyoruz.

Burada teorimizin felsefi yerini daha iyi netleştirmek için Carlo Rovelli’nin “Termal Zaman Hipotezi” düşüncesinden kısaca bahsetmek istiyorum. Bu hipoteze göre zaman, evrenin mikro ölçeğinde aslında yoktur. Rovelli’ye göre zaman, bizim gibi makro gözlemcilerin sistemi “tam olarak görememesinden” kaynaklanan istatistiksel bir etkidir. Yani mikro düzeyde sadece değişkenler ve bunların birbirleriyle olan etkileşimi vardır. Burada önce ve sonra yoktur. Biz sistemi tüm detaylarıyla (mikro-durumlarıyla) bilemediğimiz için işin içine entropi girer. Rovelli’ye göre; “Zaman, cehaletimizin bir sonucudur” diyebiliriz. Eğer her şeyi bilseydik, zamana ihtiyaç bile duymazdık.

Carlo Rovelli

Aslında Rovelli de örtük olarak nedenselliğin a-priori bir olgu olduğunu söylüyor. Ancak biz Rovelli’nin “istatistiksel belirsizlik” dediği şeyi geometrik ve ontolojik bir yapıya kavuşturuyoruz. Biz “zamanın sadece bir hata payı değil, kendi içinde enlemi olan bir koordinat sistemi” olduğunu iddia ediyoruz. Rovelli zamanı gözlemciye göre yani öznel bir konuma yerleştirirken, biz onu “Yol İntegraline” ve “aksiyona” dahil ederek nesnel bir geometrik gerçeklik (bir koordinat) olarak tanımlıyoruz. Rovelli zamanı bir istatistik sayarken, ben onu bir “operatör” olarak temellendiriyorum. Kuantum belirsizliğini, zaman enlemi üzerindeki bir yol integrali simetrisi olarak yeniden tanımlıyorum. Nasıl ki dalgalar girişim etkisiyle sönümleniyorsa, zaman enlemindeki alternatiflerin girişimi de birbirlerini sönümlendirip; makro gerçekliği ve aktüel zaman algımızı ortaya çıkarıyor.

Sonuç olarak Rovelli’de determinizm bir “bilgi eksikliği” (cehalet) sorunuyken; bizim teorimizde determinizm, zaman enleminin geometrik/a-priori bir sonucudur. Doğanın gerçek nedenselliğinin kavranması için onun aktüel/virtüel alanları gibi, gerçekliğin iki yönünün kavranması gerekmektedir. Bunlardan birincisi nedenselliğin mantıksal bir sınırlama ilkesi olduğudur. İşte bu, nedenselliğin virtüel yönüdür.

Herhangi bir anı dikey bir “yay” şeklinde kesen “A” şeklinde tanımlı bir zaman enlemini ele alalım. Bu enlem içerisinde nedensellik, (A₁, A₂, A₃,... A_n) şeklinde mantıksal olarak zorunlu bir küme içerisinde virtüel ve olasılıksal olarak tanımlı seçenek setini belirler. İşte nedensellik bu kümenin dışının imkansızlığıdır. Yani nedensellik mantıksal bir denetim mekanizmasıdır.

Aynı zamanda nedensellik; bu kümenin içinden hangisinin vuku bulacağına yönelik olasılıksal/matematiksel yasalarla belirlenmiş ontolojik bir operasyon durumudur. Gerçekleşen A_X vuku olasılığı, artık zaman enleminde “B” potansiyelini yaratır. Ve bu potansiyel, (B₁, B₂, B₃... B_n) şeklinde yeni virtüel enerji alternatiflerini belirler. Her geçişte entropi/düzensizlik artmaktadır. Çünkü, belirli bir ana tutuklanmak için gerekli belirli bir olasılıksal değere karşı olasılık genlikleri sürekli artmaktadır. Yani A’dan B’ye geçişte her olasılığın maliyeti artmakta, buna bağlı olarak da her alternatifin olasılıksal derecesi 0’a doğru düşmektedir. Örneğin sistem içinden bakıldığında belirli bir B_X’in diğerlerine tercih edilmesi için gereken enerji yükü, A_X’e göre dramatik bir şekilde daha fazladır. Çünkü olasılıksal faz uzayı genişlemiştir. Ancak toplam olasılık değeri her zaman "1" olmak zorundadır. Yani olasılıkların değersel düşüşü “enerjinin korunumu” ilkesinin sonucudur. Ancak sistemin dışından bakıldığında, “A” enlemine ulaşmak için “B” enleminin aşılması gerekmektedir. Yani sistemin belirli bir aktüel ana tutuklanma maliyeti sürekli artacaktır. Bunun nedeni algoritmanın a-priori geometrik yapısıdır. İşte bu nedenselliğin ikinci yönü olan, aktüel dünyadaki yansımasıdır. Yani termodinamiğin yasalarını oluşturan mantıksal ve geometrik yapıdır.

Doğada bilgi gibi nedensellik de bedava değildir. İşte bu mekanizma termodinamiğin ikinci yasasından başka bir şey değildir. Bu doğanın zamandan bağımsız olarak işleyen mantıksal “Hamiltonian” operatörünün gerçek çalışma prensibidir. Nedensellik, duvarda asılı duran saatten bağımsız anlık olarak gerçekleşen doğanın ontolojik bir algoritmasının sonucudur. Yani nedensellik analitik bir durumdur. Tıpkı “bir üçgenin, üç kenarlı olması” gibi. Nasıl ki bir üçgenin üç kenarlı olmasını olgusal olarak gözlemlemem onun analitik yapısını bozmuyorsa, nedenselliği de makro dünyada termodinamik yasalar aracılığıyla olgusal olarak deneyimlemem onun analitik yapısını bozmaz.

İşte burada nedensellik; A’nın kendi iç dinamizminin, kendi iç potansiyelinin matematiksel bir yönü olarak aktüel bir gerçekliğe kavuşur. Bu aktüel gerçeklik; zaman enlemindeki gerilmelerin ve daralmaların, bizim dünyamızda birbirlerini sönümlendirerek tek bir çizgisel an varmış gibi algılanmasından başka bir şey değildir. İşte bu tıpkı kuantum fiziğinde gerçekliğin dalga/parçacık olarak iki yönünün tasvir edilmesi gibi, betimlediğimiz nedenselliğin iki yüzüdür.

O halde artık şu soru sorulmalıdır. Her şey değişim içerisindeyse ve doğada mutlak değişmez hiçbir şey yoksa, etki-etkilenim (en genel yasa; her etkinin bir etkilenim gerektirmesi) yasası da değişmez bir durumsa; o halde varoluşta “nedensellik”, “etki-etilenim” yasası gibi analitik yasalar nasıl varolabilir? Bunun cevabı şudur. Doğada nedensellik gibi analitik yasaların varolması, varoluşun sonsuz olasılıklarının zorunlu bir sonucudur. Eğer olasılıklar sonsuz olmasaydı, değişimin kendisi bile tanımsız olurdu. Eğer bir sistemde sonsuz sayıda hareket varsa; bu hareketlerin birbirini dengelediği, “ortalama” bir değer oluşturduğu noktalar belirmek zorundadır. Yani analitik yasalar bilginin oluşması için gerekli birer çapadır. Bunlar sonsuz olasılığın birbirini sönümleyerek oluşturduğu, sistemin ayakta kalabilmesi için gereken denge noktalarıdır.

Evrendeki analitik yasalar, mantıksal “1” değerine yapılan sonsuz derecede yakınsamalardır. Ancak 1’e hiçbir zaman ulaşamazlar. İşte bu değer “1”, yani varoluşun sonsuz olasılıklarının toplamı, aslında yokluğun kendisinden başka bir şey değildir. Varolan hiçbir şey buna ulaşamaz. Bir şey değişmiyorsa, o şey zaten yok hükmündedir. Herakleitos’un da belirttiği gibi; “değişmeyen tek şey vardır, o da değişimin kendisidir” Analitik yasalar sabit, değişmez, mutlak gerçeklikler değil; değişimin varoluş koşullarının taşıyıcılarıdır. Yani analitik yasalar, sonsuz kalabalığın matematiksel görüntüsü olarak sabittir. Kendi varoluş koşulları yönünden, yani özdeşlik ilkesini gerçekleştirmesi açısından değil.

Zamanın süperpozisyonu teorimi ilk kez; “zaman yolculuğu ya da geçmişe müdahale fikri acaba, bizim pro-deterministik teorimizde aslında mümkün olabilir mi?” düşüncesiyle beraber zihnimde canlanmıştı. Bu fikri ilk kez “Erwin Schrödinger’in Süperpozisyon Kuramı Aracılığıyla Zamanda Yolculuk Mümkün Olabilir mi?” başlıklı kısa yazımda dile getirmiştim. Sonrasında yazdığım kısa makalelerde teorimi fiziksel yönden göstermeye ve formüle etmeye çalışmıştım. Şimdi burada da, büyük teorimi felsefi ve ontolojik yönden temellendirmiş oluyorum.

REFERANS

Bohm, David, Causality and Change in Modern Physics, London, Routledge, 1997

Dapprich J. P. ve Annika Schuster, Philosophy and Logic of Quantum Physics, Frankfurt, Peter Lang Edition, 2016

Öner, Yılmaz, Canlıların Diyalektiği ve Yeni Evrim Teorisi, İstanbul, Gençlik Basımevi, 1978

Rovelli, Carlo, Forget Time, FQXi - The Nature of Time, 2008