Diyalektik felsefenin en önemli ve özel yönü, varlığın ancak oluş ve hareket içerisinde anlam kazanması düşüncesidir. Maddenin fiziksel varlığı enerji ve alan değişimi ile ilişkilidir. Enerjinin fiziksel davranışı ise içerisinde bulunduğu uzaysal/geometrik koşullardan bağımsız değildir. Bu koşullar ise yine maddenin örgütlenme biçiminden etkilenir. Yani maddenin enerjisi geometrik yapıyı etkilerken, geometrik yapı da maddenin hareketini ve örgütlenmesini etkiler.
Bu ikinci kısım genellikle modern fizikte tam anlaşılamamıştır. Zamanın enerji ile biçim arasındaki bu karşılıklı etkinliğinin örgütlenme ve farklılaşma ilişkileriyle bağlantısı eksik yorumlanır ya da ihmal edilir. Kuantum mekaniğindeki zaman problemi ve görelilik mekaniğinin mikro ölçekteki yetersizliği bu ontolojik durumdan kaynaklanır. Ancak bu başka bir konu.
Klasik ikili mantıktaki 1 (Var/Doğru) ve 0 (Yok/Yanlış) durumları doğanın kendisine ait mutlak durumlar değil; insanın pratik aklının gerçekliği kavramak için ürettiği subjektif idealizasyonlardır. Yani “0” ve “1” durumu, çok net söylemem gerekirse bir idealizasyondur. Birazdan anlatmaya çalışacağım şekliyle, her var olan şeyin perspektifinden “yokluk” dediğimiz durum gibi.
Buradaki “1” ve “0” durumunun bir sayısal değer değil, mantıksal bir durum olduğunu baştan belirtmem lazım. 1 ve 0 durumu burada hareketin ve devinimin durduğu durum olarak ele alınıyor; yani değişimin durduğu durumdur.
Ayrıca, bir olayın gerçekleşme olasılığı 0 ise, gerçekleşmeme olasılığı zorunlu olarak 1’dir. Yani “0” bilgisi açığa çıktığı an, simetriği olan “1” de kendiliğinden belirir.
Buranın anlaşılması için “0” ve “1”i enformasyon teorisi içerisinde düşünmemiz lazım. Bunlar mantıksal yollardır. Birbirinden farklı şeyler değillerdir, ya da bir varlık kategorisi değillerdir. Bir soruya verdiğin “evet” ve “hayır” cevaplarından başka bir şey değildirler. Eğer olaylar arasında bir dışlama olmasaydı, ne 1’den ne de 0’dan söz edebilirdik; yani böyle bir ayrım yapamazdık. Ve “1” ve “0” durumları da, bu ilişkinin nihai son durağıdır; Farkın ve dolayısıyla çelişkinin silindiği, değişimin durduğu durum olarak.
Burada her farkın fiziksel açıdan bir ortogonallik, yani kavramsal açıdan çelişki oluşturduğunu ya da eninde sonunda oluşturacağını düşündüğümü belirtmem lazım.
Kuantum fiziğinde ortogonallik, iki sistemin tam bir dışlayıcılıkla; yani birbirine tam zıt bir bazda bulunduğu durumdur. Biri diğerinin üzerine projeksiyon alamaz. Aslında işte, aktüel gerçekliğin oluştuğu durum böyle bir şeydir. Aktüel an, diğer virtüel alternatifle ortogonal hale gelmiştir.
Peki, neden belirli bir alternatifi özel bir ayrıcalıkla deneyimliyoruz? Neden Dünya böyle oldu? Oysa modern fizik açısından evren, senin şu anda İngiltere Kralı ile satranç oynadığın bir Dünya olarak da evrilebilirdi. Bunu dalga fonksiyonunun fiziksel olarak evriminde engelleyen hiçbir şey, hiçbir fiziksel yasa yok; fiziksel yasalar bunu yasaklamıyor. Peki neden buradasın?
Özellikle günümüzde bilim insanlarının sorgusuzca kabul ettikleri pozitivist ontolojinin sadece fenomenolojik dünyaya bakan; kapalı ve sabit, köhne, idealize edilmiş mantığının buna verebilecek hiçbir cevabı yoktur. Günümüzde çoğu, felsefi bunalımları nedeniyle evrenin anti-realizme varan yorumlarını dahi tercih etmiştir. Bunu hep yoklukla yüzleşmeye cesaret edememek olarak görmüştüm.
Nesneler çevreyle etkileşirler; çevre onları dönüştürür, etkiler. Peki bunun bir karşı etkisi yok mu? Çevre de bu etki karşısında değişmiyor mu? Evrenin diyalektik felsefe içinde ele alınması gereken madde tabanlı olanaklar deposunu ihmal ederler. Sanırsın üzerinde evrildiğimiz mutlak, değişmez bir töz var.
Böyle olunca onlara göre gerçeklik üç boyutlu ya da zamanı da işin içine katarsak dört boyutlu bir evrende deneyimledikleri şeylerden ibarettir. Toplum da onlara göre böylesine tekdüze bir evrimsel gelişimle nihai sona ulaşmış ya da ulaşmakta olan liberal bir örgütlenme biçimidir.
İşte yokluğun kavranabilmesi için, önce virtüel alanın kavranması gerektiği anlaşılıyor.
Onlara göre bu, düşünülemez ve tanımlanamaz bir şeydir. Çünkü bunu, klasik felsefedeki mümkün varlık sanıyorlar; oradaki gibi fiziksel gerçekliği olmayan bir şey sanıyorlar. Gördükleri ani kesiti, yani tanımladığımız (buradaki yazılarımda üzerinde durduğum) Hilbert uzayındaki zaman enleminin ani bir projeksiyonunu nihai gerçeklik sanıyorlar.
Oysa Hilbert uzayındaki boyut sayısını belirleyen sistemin baz yönleridir. Yani örneğin; sistemin bulunabileceği 4 olasılık varsa, o sistemde 4 boyut var demektir.
Yani onların sandıkları gibi evrende sabit bir töz olarak boyut kavramı yok. Tözleştirmeye dayalı klasik mantıklarını her şeye uyguluyorlar.
Sonuçta hiçliğe ulaşanlara şaşırıyor muyuz? Elbette hayır.
Tanrı’ya ulaşanlara şaşırıyor muyuz? Elbette hayır.
Nietzsche, bu düşünce yapısından hiçbir şeyin sağ kurtulamayacağını boşuna söylemiyordu. Günümüzde pozitivizmin yeni bir inanç sistemine dönüşmesini başka ne açıklayabilir ki?
Yani prodeterministik* kuramsal çerçevede sahnenin önünü görüyorlar sadece. Sahnenin arkasındaki devasa enerji üretimini/dönüşümünü, elektromanyetik potansiyellerin gerçekliğini göremiyorlar. Görmeleri de gerekmiyor.
Bunları görenler tarihi değiştiriyor; yapay zekaları üretiyor, yapılamaz denileni yapıyor, gidilemez denilene gidiyor. Bugün Çin’de robotları kullanarak spor organizasyonları düzenliyorlar, robotları kamu hizmetlerinde kullanmaya başlıyorlar. Bunun arkasında ne var? Doğu’nun diyalektik felsefesi.
Evet, diyalektik düşünceyi sistemli bir hale Hegel getirmiştir; ancak diyalektik felsefe Doğu toplumlarında doğmuştur, orada üretilmiştir ve onlardan Batı’ya geçmiştir. Eski geleneksel Çin felsefesinde, Eski Mısır Medeniyeti’nde diyalektik düşüncenin doğuşunu görürsünüz. “Çatışkı”, “karşıtlık” kavramlarının Antik Yunanistan’a Çin ve Hint felsefelerinden geçtiği günümüzde ciddi olarak tartışılmaktadır. Karşıtlar arası çatışkı düşüncesi Herakleitos’la paralel bir şekilde Budizm'den gelmektedir. Doğu felsefesindeki Brahman düşüncesi, Antik Yunan'daki töz kavramından başka bir şey değildir.
Konuyu toparlayacak olursak:
Sonuçta diyalektik bir mantıksal düzlemde bakarsak mutlak 0 ile mutlak 1 arasında özsel bir fark yoktur; ikisi de doğada fiilen bulunmayan, sadece imajiner/zihinsel kurgulardır. Daha doğrusu doğayı ve nedenselliği anlamak için pratik aklımız aracılığıyla uydurduğumuz sabitlerdir. En genel ifadesiyle doğanın idealize edilmiş halleridir. Predeterministik teori açısından çevre etkisinin ihmal edildiği durumdur.
O halde benim düşünceme göre 1 ve 0 aynı şey ise ve bu da saf akıl açısından bakıldığında yokluk durumunun kendisiyse, ortaya çıkan sonuç kaçınılmaz olarak şudur:
Yokluk sonsuz potansiyellerin toplamıdır. Yani yokluk nihai gerçekliktir. Yokluğun 0 olması ile 1 olması ise tamamen aynı şeyi ifade edecektir.
Bunu bir örnekle açıklayayım.
Örneğin kuantum fiziğinde çok ünlü bir Schrödinger kedi paradoksu vardır: Kedinin süperpozisyonda olduğu durum. Yani aynı anda hem ölü, hem de canlı olduğu durum. Bunun böyle olması için kedinin mutlak anlamda çevreden yalıtılmış olması lazım. Bu, genellikle popüler kültürde kaçırılan noktadır. Bu paradoks kendi kendine oluşmuyor; çünkü çevre etkisinin ihmal edildiği bir idealizasyon yapılıyor. Yani aktüel gerçeklik donduruluyor.
Doğada çevre etkisinden yalıtılmış mutlak bir sistem var mı? Sistemden bilgi sızmaya başladıkça aktüel gerçeklik oluşmaya başlar. Ancak tüm gerçeklik aktüel değildir. Doğa açısından gerçeklik, oradaki ihtimallerin toplamıdır.
Aslında ortada bir paradoks yok. Oradaki enerji ile biçim arasındaki gerçekleşmenin ontolojik koşullarına dayalı karşılıklı etkinliğinin yapısal üretimine dayalı ihtimallerinin hepsi doğanın malıdır.
Sen katı bir pozitivizmle gerçekliği ardışık olarak sıralanmış, tek boyutlu, gözlemlenebilir, olmuş bitmiş olaylardan ibaret sanıyorsun. Elbette mikroalemi görünce bunu açıklamakta zorlanacaksın.
Tekrar ediyorum; gerçeklik kedinin ölü ya da canlı olarak bulunduğu aktüel, spesifik herhangi bir andan ibaret değildir. Ontolojik açıdan gerçeklik, kedinin bulunabileceği süperpoze durumlarının bütünüdür. Doğayı anlamak için önce kaba, klasik mantığımızı terk etmemiz lazım.
Yani ontolojik açıdan gerçeklik şudur:
Ψ = 1/√2 |z↑> |yukarı> |ölü kedi> - 1/√2 |z↓> |aşağı> |canlı kedi>
Aradaki eksi işaretini analiz edelim. Bu, “sistemin başlangıç durumunda toplam spin 0’dı ve sistemin tüm durumlarının toplamı da 0 olmak zorundadır” anlamına geliyor. Bu, açısal momentumun korunumu gereği böyledir. Ancak sistemin normalizasyon durumunda tüm olasılıkların toplamı 1 olmak zorundadır. Çünkü olasılık genliklerinin karesini alman gerekir.
Nihayetinde orada değişimi/hareketi durdurduğun için, sistemi dondurduğun için mutlak gerçeğe ulaşıyorsun. Yani aslında yokluğa ulaşıyorsun.
Bunu klasik mantıkla tanımlayamazsın; çünkü doğada onu hiç deneyimlemiyorsun. Diyalektik çerçevemizde özdeşlik ilkesi artık; yalnızca soyutlanmış sistemler arasındaki ilişkileri değil, uzay-zaman yapısının hangi koşullarda var olabileceğini de açıklamaya çalışmaktadır.
Yani prodeterministik çerçevemizde özdeşlik ilkesi idealize bir mantık doğrultusunda olduğu gibi, “A=A” şeklinde ifade edilmez. Özdeşlik ilkesinin bu yeni yorumunda artık sistemin varlığını koruması, gerçekleşme olanaklarının belirli ilişkileri korumasıyla da bağlantılıdır.
Enformasyon teorisinde von Neumann entropisi şunu söyler: Bir sistemde entropinin artışının tek nedeni vardır; sistemin saf (pure) durumdan, karmaşık (mixed) duruma geçmesi. Karmaşık durum, sistemin çevreyle ne kadar etkileşime girip dekoherans olmasıyla ölçülür.
Yani doğa açısından mutlak gerçeklik (saf/pure durum) kedinin bulunabileceği nihai durumların toplamıdır. Bunun entropisi ise “objektif yorumumuzda” öznenin bilgisinden bağımsız olarak 0’dır. Yani, olasılıksal anlamda sistemin bütünü 1’i (tüm olasılıkların toplamını) temsil ederken; bu bütünlüğün kendi içindeki saf özdeşliği entropik olarak 0’dır. Yani 1 ve 0, aslında aynı şeyin iki farklı görüntüsüdür; iki farklı açıklamasıdır.
Bu durum ise benim düşüncemde yokluktan başka bir şey değildir. Yani yokluk, dekoherans öncesi mutlak saf durumdur.
Bu duruma zaten sistemi çevreden mutlak olarak yalıtırsanız ulaşırsınız. Çevreden yalıtılmış bir sistem nasıl bir şeydir ki? Kim böyle bir şeyi deneyimleyebilir ki? Oraya en ufak bir ölçüm yaptığınızda zaten sistem çevreyle dolanık hale gelmeye başlar.
Yani 1 ve 0 durumu değişimin durduğu durumdur. Evet, diyalektik çerçevemizde bu; mutlak yokluktan başka bir şey değildir. İşte “Doğa yasalarına Giriş"te olduğu gibi, artık şunu söylüyorum:
Var olmak demek, bir olasılık derecesine sahip olmak demektir.
Bu nedenle yokluğu insanlar Tanrı zannederler. Çünkü bozulmamıştır; eternaldir, değişimin durduğu durumdur, bilginin en saf durumudur. Özdeşlik durumudur. Entropinin işlemediği durumdur.
İnsanlar varoluş alanında hem fiziksel, hem de mantıksal yasalarla tanınması imkansız olan bir kavram bulmaya çalışıyorlar. Felsefe tarihi bu zırvalıklarla dolu. Bir Tanrı’nın varolduğu anda yokluğun sonsuz potansiyelitesi karşısında çaresiz olduğunu göremiyorlar.
Ya da hiçliğe tutunmaya çalışıyorlar ama ellerinden kayıp gidiyor o. Çünkü aslında Tanrı’dan hiçbir farkı yoktur hiçliğin; ikisi aslında aynı saçmalıktır.
Bunun sebebi bana göre kavramların matematiksel olarak yeterince tanımlanmaması ve doğal, gündelik haliyle ele alınmasıdır.
Hiçlik ise benim düşüncemde mantıksal olarak iç çelişkili bir durumdur; Tanrı gibi... Onun üzerine konuşmayı gereksiz görüyorum. Onun üzerine konuşulamaz. Dört kenarlı bir üçgeni tarif etmekle aynı şeydir.
* Prodeterminizm hakkında bilgi isteyenler; bu blogdaki Yılmaz Öner ile ilgili yazılarıma bakabilirler. Daha meraklı olanlar, bu çerçeve doğrultusunda geliştirmeye çalıştığım yine buradaki "zaman süperpozisyonu" ile ilgili yazılarıma bakabilirler.
Daha da meraklı olanlar; bu yaklaşımımı kuramsal bir yapıda İngilizce olarak Zenodo üzerinden yayınladığım makaleme, https://zenodo.org/records/22820364 üzerinden kolayca ulaşabilirler.
